Merke etter istida

Rett etter avsmeltinga må vi rekne med at Mørekysten var aude og kald og ugjestmild sett med våre auge. Korleis ville øya ha sett ut for ein som skulle gå i land der? Snaufjellet låg i dagen alle stader, dekt av store steinblokker, grus, leire og andre lausmassar som breen hadde drege med seg. Og isen hadde sett sine merke på landskapet. Desse merka kan vi sjå i dag også.

Store flytteblokker på sørsida av Fjørtoft	Porfyr som har kome frå Oslo-feltet ( 15 cm lang)

Flytteblokker
Eit viktig spor etter isen er dei mange flytteblokkene av framand bergart. Dette er store og små steinblokker av bergart som ikkje høyrer heime her på Nordøyane. Desse steinane har kome hit med drivis frå andre delar av landet. Mange av desse flytteblokkene har lege fastfrosne i isfjell, andre kan ha ramla ned på sjøisen og så kome drivande på store isflak. Dei største steinane må ha kome med store isfjell og isflak i ein periode då sjøen stod langt høgare enn no. Det ligg svært mange store og små slike flytteblokker rundt på øyane. Det har kome porfyr, granitt og ulike andre bergartar frå Oslofeltet og store konglomeratblokker frå Nordfjord. I fjøra i Krokane litt innanfor Grønholen ligg det eit par slike store konglomeratblokk.

Skuringsstriper på snaufjellet
Vi har skuringsstriper etter isbreane fleire stader på øyane. Desse stripene er skrubba ned i fjellet av stein som har lege under breen og gnudd på berget som grovt sandpapir samstundes som breen seig utover mot havet. Skuringsstripene kan fortelje mykje om breen, mellom anna kva retning han har gått i. Vardesteinen på Fjørtoft er utforma av isen. På austsida, som vender mot brerørsla, er den vesle toppen rundslipt. På vestsida, der trykket har vore mindre, har isen frose fast, sprengt ut og drege med seg blokker.

Flint frå Danmark
Flinten som steinalderfolka brukte til å lage reidskap av kom også med isen. Han kom fastfrosen i isflak og isfjell frå kysten av Danmark. Også i nyare tid er det observert at flint og annan stein kan kome drivande med isflak frå danskekysten.

Morene
Oppå snaufjellet la breen etter seg mykje lausmasse. Dette kallar vi morene. Morene er stein, grus og leireliknande materiale som blir transportert med breen. Breen skuva framfor seg ein stor voll med lausmasse: endemorene. Desse morenane ligg no att som ryggar i landskapet. I Harøyfjorden ligg det store ryggar med lausmasse i retning søraust/nordvest. Desse ryggane kallar geologane drumlinar.

På sida av breen vart det også drege med store mengder grus og stein. Store blokker datt ned på breen frå fjellet ovanfor og kunne såleis bli transportert over lange strekningar. Desse lausmassane langs kantane av breen blir kalla sidemorene. På undersida av breen var det også mykje lausmasse. Store delar av lausmassane på øyane, både på land og i fjordane, er opphavleg slik botnmorene som har lege under den store breen. All morenen nedanfor den gamle strandlina i Vardebotnen er utvaska og omrota av sjøen. Såleis er mykje av dyrkingsjorda på Nordøyane gamal havbotn.